Procesy zmiany

Terapia Akceptacji i Zaangażowania – strategie i procesy zmiany

Zwiększenie psychologicznej elastyczności klienta to nadrzędny cel, jaki stawia sobie Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT). Cel ten terapeuta realizuje poprzez redukcję zachowań klienta nakierowanych na unikanie doświadczania oraz stworzenie terapeutycznego kontekstu, w którym myśli traktowane są jak myśli, a nie rzeczywistość.

Terapia Akceptacji i Zaangażowania wykorzystuje szeroki wachlarz technik, metafor, procedur i ćwiczeń (włączając ćwiczenia mindfulness), częściowo stworzonych specjalnie dla tej terapii, a częściowo zapożyczonych od innych kierunków terapeutycznych.

W sensie technicznym Terapia Akceptacji i Zaangażowania dopuszcza stosowanie interwencji i protokołów eklektycznych. Zgodnie z intencją twórców tej terapii, nie powinna być ona bowiem traktowana jako specyficzna “technologia zmiany”, lecz jako spójny model zdrowia psychicznego. W związku z tym, dla terapeuty ważna jest funkcja stosowanych technik, a nie ich oryginalne pochodzenie i przeznaczenie. Jak długo techniki aktywują procesy psychologiczne omówione poniżej, mogą one zostać włączone do repertuaru terapeuty ACT.

Sześć procesów, na których opiera się psychologiczna elastyczność, to: (1) akceptacja, (2) defuzja poznawcza, (3) kontakt z chwilą obecną, (4) Ja jako Kontekst, (5) klaryfikacja wartości i (6) zaangażowane działanie. Procesy te są wzajemnie powiązane. Według S.C. Hayesa oraz L. Fletcher pierwsze cztery z nich stanowią podstawę praktyki mindfulness.

Akceptacja (acceptance) własnych myśli, uczuć i doznań fizycznych jest zgodą na doświadczanie tego co trudne i nieprzyjemne. Akceptacja nie powinna być mylona ani z aprobatą, ani z rezygnacją lub poddaniem się nieuchronności zdarzeń.  Akceptacja to po prostu wolny i w pełni świadomy wybór doświadczania tego co trudne i nieprzyjemne wtedy, gdy takie doświadczenie jest nieodłączną częścią pozostawania w zgodzie z własnymi wartościami.

Defuzja poznawcza (cognitive defusion) jest procesem prowadzącym do podważenia dosłownego znaczenia myśli. Dzięki defuzji klient staje się świadomy samego procesu myślenia, co pozwala mu na rozróżnienie pomiędzy myślą i myślącym oraz myślą i rzeczywistością fizyczną. Defuzja osłabia wpływ niektórych myśli, jak oceny czy reguły na emocje i zachowanie klienta. Dzięki temu procesowi problematyczna zawartość myśli nie musi być zmieniona, ponieważ klient uczy się oddzielać myśl od siebie samego i jest w stanie podejmować działania zgodne z tym co ma dla niego wartość, niezależnie od zawartości zautomatyzowanych procesów myślenia i oceniania.

Kontakt z chwilą obecną (contact with the present moment) polega na byciu świadomym tego, czego się doświadcza w danym momencie, czyli na psychologicznym byciu tu i teraz. Kontakt z chwilą obecną jest przeciwieństwem pogrążania się w myślach o przyszłości, we wspomnieniach z przeszłości lub wędrowania myślami w inne miejsca niż to, w którym przebywa fizycznie nasze ciało. Proces ten zwiększa kontakt klienta z jego własnym życiem i tym co się w nim aktualnie dzieje. Proces ten prowadzi też do zwiększenia świadomości konsekwencji własnych zachowań oraz jakości relacji z innymi ludźmi.

Ja jako Kontekst (self as context) to stała psychologiczna perspektywa, z której obserwujemy całe nasze życie i wszystkie nasze doświadczenia. Ta perspektywa odpowiedzialna jest za poczucie indywidualności i tożsamości własnego istnienia pomimo upływającego czasu. Perspektywa ta pozwala nam spojrzeć z dystansu na wszystkie role społeczne, które odgrywamy w ciągu życia oraz osłabia nadmierną identyfikację z “ja konceptualnym”. Z kolei „ja konceptualne”, to system naszych sądów, wyobrażeń i opinii na własny temat.

Klaryfikacja wartości (values clarification) jest procesem określania tego, co dla nas w życiu ważne i co nadaje mu sens. Wartości nie należy mylić z celami. Zgodnie z definicją wartość nie jest czymś, co można osiągnąć, lecz raczej kierunkiem, w którym pragnie się podążać. Wartością jest jakość naszych działań w interakcji z otoczeniem, a nie konkretny rezultat tych działań. Na przykład wartość “bycie dobrym rodzicem” nigdy nie może być ostatecznie osiągnięta w takim sensie jak osiąga się konkretne cele (np. zdobycie dyplomu, kupno mieszkania, wykonanie konkretnej pracy itp.). Wartość jest jak podążanie w kierunku wschodnim lub zachodnim: niezależnie od tego jak daleko się zaszło, zawsze będzie jakiś “wschód” lub “zachód”.

Zaangażowane działanie (commited action) jest konkretyzacją wartości. Proces ten można zdefiniować jako podjęcie decyzji o wykonaniu działania zgodnego z osobistymi wartościami. Zaangażowanym działaniem może być wybór konkretnego celu (wartość: “bycie dobrym rodzicem” – zaangażowane działanie: “decyduję się spędzić dzisiaj wieczór na czytaniu książki mojemu dziecku”). Zaangażowane działanie może też być wyborem jednej z opcji zachowania lub reakcji na konkretną sytuację.